Piše: Miloš Stevanović i Bojan Rakić

Ekonomija Republike Srpske nalazi se u specifičnom položaju. Sa jedne strane, riječ je o relativno maloj ekonomiji koja djeluje u okviru složenog ustavnog sistema Bosne i Hercegovine. Sa druge strane, Republika Srpska posjeduje značajne razvojne potencijale – prirodne resurse, stabilnu monetarnu strukturu i relativno konkurentan poreski sistem.

U ovom tekstu donosimo analizu Advokatske kancelarije Stevanović o ključnim pravcima koji bi mogli značajno ubrzati ekonomski rast Republike Srpske u narednoj deceniji.

1. Stabilan pravni sistem kao temelj ekonomskog razvoja

Jedan od osnovnih preduslova za snažan ekonomski rast jeste predvidiv i efikasan pravni sistem. Investitori prije svega traže sigurnost ulaganja – jasno definisana pravila, stabilne institucije i efikasnu zaštitu imovine.

Republika Srpska u tom smislu ima relativno solidan institucionalni okvir, ali postoje oblasti koje zahtijevaju dodatno unapređenje, posebno u pogledu:

• - trajanja sudskih postupaka – čak i po nekoliko godina

• - izvršenja sudskih odluka – nepostojanje privatnih sudskih izvršitelja značajno usporava rad sudskog izvršnog organa, a stranke svojim pravnim lijekovima mogu značajno da oduže trajanje izvršenja

• - regulatorne stabilnosti – nesigurnost u odluke regulatornih tijela, koje su rezultovale i mnogim međunarodnim arbitražama

Brže rješavanje privrednih sporova i veća pravna sigurnost mogli bi značajno povećati povjerenje investitora. 

2. Energetika kao strateški motor razvoja

Energetski sektor predstavlja jednu od najvećih razvojnih šansi Republike Srpske. Veliki hidroenergetski potencijal i postojeća infrastruktura pružaju solidnu osnovu za dugoročni rast.

Ključni stub ovog sektora je Elektroprivreda Republike Srpske, koja upravlja značajnim dijelom proizvodnih kapaciteta električne energije.

Dalji razvoj ovog sektora mogao bi uključivati:

• - modernizaciju postojećih elektrana

• - razvoj obnovljivih izvora energije

• - povećanje izvoza električne energije

• - partnerstva sa međunarodnim investitorima

Energetika može postati jedan od najvažnijih izvora kapitala i investicija u narednim godinama. 

Međutim, elektro – energetski sistem se suočava sa brojnim problemima: starost pojedinih postrojenja dovodi do situacije da velike elektrane (npr. Ugljevik ili Gacko) vrlo često “ispadaju” iz sistema u kojoj situaciji država mora da kupuje struju iz okruženja. Nadalje, netransparentan sistem javnih nabavki koji često dopušta dodjele ugovora koji su sami po sebi fiktivni, gdje se velike količine novca isisavaju iz elektro sistema stvara se opšta nelikvidinost kompletnog sistema.

Takođe, veliki problem predstavljaju nevladine organizacije koje se bave česti pitanima ekoloških i građevinskih dozvola, posebno kod malih hidroelektrana. Bosna i Hercegovina može biti premrežena ovakvim elektranama koje su pravi dragulj u stvaranju energije, gdje je kroz postojeću pravnu regulativu omogućeno da se zaštiti priroda, ali sudovi daju legitimitet tim organizacijama, te često dolazi do ukidanja ekoloških i građevinskih dozvola na bazi kojih investitori kasnije od države zog nemogućnosti da obavljaju svoju djelatnost tuđe državu za odštetu (djelatnost koja je priznata Ugovorom o koncesiji koji je dvostrano obavezujući).

3. Razvoj infrastrukture i logistike

Bez kvalitetne infrastrukture nema snažnog ekonomskog razvoja. Ulaganja u puteve, željeznice, energetsku mrežu i digitalnu infrastrukturu predstavljaju ključ za povezivanje Republike Srpske sa regionalnim i evropskim tržištima.

Poseban značaj ima razvoj logističkih koridora koji povezuju Republiku Srpsku sa tržištima Evropske unije.

Bolja infrastruktura omogućava:

• - lakši izvoz

• - privlačenje stranih investicija

• - razvoj industrijskih zona

• - povećanje mobilnosti radne snage 

4. Jačanje privatnog sektora

Privatni sektor predstavlja stvarni generator ekonomskog rasta. Mala i srednja preduzeća čine okosnicu većine evropskih ekonomija, pa tako i ekonomije Republike Srpske.Međutim, iz prakse StandardPrva korporacije, kao i AK Stevanović, mora se zaključiti da se vrlo čessto nailazi na probleme i nerazumijevanje u pogledu podrške privatnom sektoru. Opšta kolektivna svijest koja govori da je bolje raditi „u državonom preduzeću“ nego „kod privatnika“ je vrlo opasna i zahtjeva veliku aktivnost države da promijeni ovaj pristup i omogući da se popravi situacija u tom smislu. Izazovi su brojni i traže da se isprave, ali to jedino može učiniti država kroz opsežnu kampanju koja će ljudima staviti do znanja da je privatni sektor daleko privlačniji nego raditi za fiksnu platu, uz nedostatak imaginacije i bilo kakvog napredovanja ili stvaranja nove vrijednosti.

Država bi mogla dodatno podsticati razvoj privatnog sektora kroz:

• - poreske olakšice za investicije

• - smanjenje administrativnih procedura

• - podršku izvoznim kompanijama

• - razvoj inovacionih i tehnoloških centara

Stvaranje povoljnog poslovnog okruženja može značajno povećati dinamiku privrede.

5. Finansijski sektor i dostupnost kapitala

Kreditni sistem igra ključnu ulogu u pokretanju investicija. Stabilnost bankarskog sektora nadzire Agencija za bankarstvo Republike Srpske, dok monetarni okvir definiše Centralna Banka Bosne i Hercegovine. Bankarski sektor po svojoj postavci je izuzetno konzervativan, te su regulatorni okviri koji primjenjuju Bazel najstriktinije standarde onemogućili bankama fleksibilnost kakva je ranije bila pristuna, tako da se privatne kompanije često okreću “private credit” mogućnostima koje su daleko skuplje, ali momentalno dostupne.

U narednom periodu važno je razvijati dodatne mehanizme finansiranja:

• - razvoj tržišta kapitala

• - fondove rizičnog kapitala

• - razvojne banke i investicione fondove

Šira dostupnost kapitala kroz institucionalne banke omogućila bi brži razvoj inovativnih kompanija i industrijskih projekata. 

6. Zadržavanje i razvoj ljudskog kapitala

Jedan od najvećih izazova regiona jeste odlazak kvalifikovane radne snage. Dugoročni ekonomski razvoj zavisi od sposobnosti društva da zadrži i razvije svoje talente.

Zbog toga su važne politike koje podstiču:

• - kvalitetno obrazovanje

• - razvoj tehnoloških sektora

• - bolje uslove rada za mlade stručnjake

• - povratak stručnjaka iz dijaspore

Ljudi su najvažniji resurs svake ekonomije.

U kontaktima sa klijentima koji žive u inostranstvu, vrlo često dobijamo odgovore da su oni otišli iz razloga što “ne mogu da gledaju politiku”, “ne žele da gledaju uzimanja i nelojalnost”, te da neće “ da trpe korupciju”. Dakle, ostaje veliki zadatak nad političkim establišmentom da ovakvo shvatanje promijeni kako bi se zadržala radna snaga i spriječio odliv kadrova. Država svoje resurse troši i školuje kadrove, koji na kraju završe u inostranstvu.

Zaključak

Republika Srpska, a što se sve isto odnosi i na Federaciju BiH, kao i na Brčko Distrikt, posjeduje značajan razvojni potencijal. Stabilna monetarna struktura, energetski resursi i povoljan geografski položaj predstavljaju solidnu osnovu za ekonomski rast.

Međutim, ključ uspjeha biće u sposobnosti institucija da:

• - ojačaju pravnu sigurnost

• - podstaknu investicije

• - razvijaju infrastrukturu

• - podrže privatni sektor

• - zadrže ljudski kapital

Ako se ovi faktori uspješno usklade, naša zemlja  može u narednim godinama ostvariti stabilan i održiv ekonomski razvoj i dodatno ojačati svoju poziciju u regionalnoj ekonomiji.