24. oktobar 2026. | Analiza StandardPrva

Najprestižniji američki univerziteti suočavaju se sa jednim od najsloženijih institucionalnih izazova u svojoj savremenoj istoriji. Dok administracija predsjednika Donalda Trumpa zahtijeva promjene u načinu upravljanja, finansiranja i sprovođenja univerzitetskih politika, akademske institucije pokušavaju pronaći ravnotežu između očuvanja nezavisnosti, zaštite istraživačkih programa i potrebe za saradnjom sa federalnom vlašću.

Univerziteti vrijedni milijarde, ali zavisni od države

Kada se pomenu Harvard, Yale, Princeton, Columbia, Cornell, Brown, Dartmouth i University of Pennsylvania, prva asocijacija su akademski prestiž, bogati alumni, ogromni fondovi i obrazovanje budućih političkih, poslovnih i naučnih lidera.

Međutim, iza reputacije i finansijske snage ovih institucija krije se složen poslovni model. Univerziteti raspolažu značajnom imovinom, ali istovremeno zavise od federalnih istraživačkih grantova, privatnih donacija, školarina, međunarodnih studenata i prihoda od upravljanja investicionim fondovima.

Upravo je ta zavisnost postala centralna tačka odnosa sa Trumpovom administracijom.

Od povratka Donalda Trumpa u Bijelu kuću u januaru 2025. godine, federalna vlada intenzivirala je nadzor nad univerzitetima, posebno u pitanjima antisemitizma, rasne diskriminacije, programa različitosti i inkluzije (DEI), slobode izražavanja i postupanja prema studentskim protestima.

Administracija tvrdi da institucije koje primaju novac poreskih obveznika moraju dosljedno poštovati federalne zakone o građanskim pravima. Univerziteti, sa druge strane, upozoravaju da finansiranje nauke ne smije postati instrument kojim izvršna vlast određuje akademske stavove, nastavne programe ili unutrašnju organizaciju institucija.

Sukob je prerastao u pitanje koje prevazilazi obrazovanje: gdje prestaje legitimna finansijska kontrola države, a počinje zadiranje u institucionalnu autonomiju?

Harvard: otpor kroz sudove

Harvard je postao najprepoznatljiviji primjer pravnog suprotstavljanja zahtjevima administracije.

Nakon što je univerzitet odbio dio federalnih zahtjeva za promjenu svojih politika, administracija je tokom 2025. godine obustavila ili ukinula milijarde dolara istraživačkog finansiranja.

Harvard je odgovorio sudskim postupcima, tvrdeći da federalna vlada kažnjava instituciju zbog njenog zaštićenog izražavanja i odbijanja politički motivisanih zahtjeva.

U septembru 2025. godine federalni sud presudio je u korist Harvarda u sporu o finansiranju. Međutim, postupak nije završen. Dana 5. oktobra 2026. godine federalni apelacioni sud razmatrao je argumente administracije u vezi sa ukidanjem više od dvije milijarde dolara istraživačkih grantova.

Predmet obuhvata i važno procesno pitanje: da li je nadležan redovni federalni sud ili sud specijalizovan za novčana potraživanja protiv Sjedinjenih Američkih Država.

Harvardov pristup pokazuje da velika finansijska sredstva i razvijeni pravni kapaciteti univerzitetu omogućavaju da vodi dugotrajne sporove sa federalnom vlašću. Ipak, sudska zaštita ne uklanja automatski neizvjesnost u planiranju naučnih projekata, zapošljavanju istraživača i budućem finansiranju.

Columbia: kompromis kao poslovna odluka

Za razliku od Harvarda, Columbia University opredijelila se za pregovaračko rješenje.

U julu 2025. godine Columbia je zaključila sporazum sa američkom vladom kojim je predviđeno plaćanje 200 miliona dolara tokom tri godine, uz dodatnih 21 milion dolara za rješavanje postupaka pred federalnom komisijom za jednake mogućnosti zapošljavanja.

Zauzvrat, univerzitetu je omogućena obnova najvećeg dijela ranije obustavljenih istraživačkih grantova i pristupa budućem federalnom finansiranju.

Columbia je istakla da sporazum čuva njenu nadležnost nad izborom nastavnika, prijemom studenata i akademskim odlukama.

Iz poslovne perspektive, odluka se može posmatrati kao upravljanje rizikom. Univerzitet je prihvatio značajnu finansijsku obavezu kako bi smanjio neizvjesnost i zaštitio kontinuitet istraživačkih aktivnosti.

Takav kompromis, međutim, otvara dugoročno pitanje: može li se institucionalna autonomija u potpunosti očuvati kada nastavak finansiranja zavisi od dogovora sa izvršnom vlašću?

Brown i Cornell: pregovori, ustupci i zaštita istraživanja

Brown University i Cornell University izabrali su drugačiji pristup od Harvarda, nastojeći da sporazumima obezbijede predvidljivost finansiranja i zaštite svoje osnovne akademske aktivnosti.

Brown je u julu 2025. godine postigao dogovor kojim je preuzeo obavezu da tokom deset godina izdvoji 50 miliona dolara za programe razvoja radne snage u saveznoj državi Rhode Island. Važno je naglasiti da se ne radi o kazni uplaćenoj federalnoj vladi, već o finansiranju regionalnih programa zapošljavanja i obrazovanja.

Sporazum je omogućio obnavljanje federalnog istraživačkog finansiranja, uključujući sredstva namijenjena medicinskim i zdravstvenim istraživanjima. Brown je pritom naglasio da vlada nema ovlašćenje da određuje sadržaj univerzitetske nastave ili akademskog govora.

Cornell je u novembru 2025. godine prihvatio finansijske obaveze od ukupno 60 miliona dolara. Od toga je 30 miliona namijenjeno federalnoj vladi, dok je dodatnih 30 miliona predviđeno za istraživanja u poljoprivredi.

Zauzvrat, sporazumom je omogućena obnova istraživačkog finansiranja, uz obaveze dostavljanja određenih podataka i praćenja poštovanja propisa o nediskriminaciji.

Ovi primjeri pokazuju kako univerziteti nastoje pretvoriti političku i regulatornu neizvjesnost u konkretne, vremenski definisane obaveze.

University of Pennsylvania: promjena pravila bez dugotrajnog sukoba

University of Pennsylvania našao se u središtu drugačijeg spora, povezanog sa pravilima učešća transrodnih sportista u ženskim univerzitetskim takmičenjima.

Administracija je tokom 2025. godine obustavila približno 175 miliona dolara federalnog finansiranja, dok je Ministarstvo obrazovanja vodilo postupak u vezi sa primjenom zakona Title IX.

Univerzitet je u julu 2025. zaključio sporazum kojim se obavezao da će primjenjivati tada važeće federalno tumačenje propisa i pravila univerzitetskog sporta.

Penn je istovremeno naglasio da je tokom ranijih takmičenja postupao prema pravilima NCAA koja su tada bila na snazi.

Ovaj slučaj ilustruje koliko brzo promjene regulatornog okvira mogu uticati na poslovanje institucija, čak i kada se spor odnosi na relativno usku oblast njihovih aktivnosti.

Šta se zapravo nalazi iza sukoba?

PREGLED JAVNO OBJAVLJENIH SPORAZUMA

Finansijske obaveze nisu istovrsne: pojedine predstavljaju poravnanja sa državom, a druge ulaganja u određene programe.

Posmatrano iz ugla korporativnog upravljanja, aktuelni odnosi između Washingtona i univerziteta otkrivaju tri međusobno povezana problema.

Prvi je koncentracija finansijskog rizika. Čak i institucije sa velikim investicionim fondovima mogu biti ranjive kada važan dio njihovih istraživanja zavisi od jednog finansijera. Univerzitetska imovina nije nužno raspoloživ novac, a mnoge donacije imaju strogo određenu namjenu.

Drugi problem jeste institucionalna autonomija. Federalna vlada ima legitimnu nadležnost da kontroliše poštovanje zakona i uslova finansiranja. Istovremeno, ustavna zaštita slobode izražavanja i akademske slobode postavlja granice načinu na koji se ta ovlašćenja mogu koristiti.

Treći problem predstavlja reputacioni rizik. Univerzitet koji prihvati kompromis može smanjiti finansijsku neizvjesnost, ali se istovremeno suočiti sa kritikama dijela profesora, studenata i donatora. Univerzitet koji odbije dogovor može očuvati principijelnu poziciju, ali izložiti svoje istraživače dugotrajnim finansijskim i pravnim poteškoćama.

Međunarodni studenti kao dodatni izazov

Pored istraživačkog finansiranja, američki univerziteti suočavaju se i sa neizvjesnošću u vezi sa imigracionim pravilima.

Tokom septembra 2026. godine federalni sud privremeno je blokirao pravilo kojim bi se izmijenio sistem trajanja dozvoljenog boravka za određene kategorije međunarodnih studenata i akademskih istraživača.

Odluka je omogućila zadržavanje postojećeg režima dok se postupak nastavlja, ali nije predstavljala konačno rješenje spora.

Za univerzitete koji privlače studente i naučnike iz čitavog svijeta, predvidljivost viznog režima predstavlja važan faktor dugoročnog planiranja.

Neizvjesnost može uticati na odluke kandidata o tome gdje će studirati, na međunarodne naučne projekte i na sposobnost institucija da privuku visokokvalifikovane stručnjake.

Da li su univerziteti samo obrazovne institucije?

Jedna od važnih lekcija ovog sukoba jeste činjenica da savremeni univerziteti funkcionišu i kao velike ekonomske organizacije.

Oni upravljaju kapitalom, nekretninama, istraživačkim centrima, intelektualnom svojinom, investicionim portfeljima i međunarodnim partnerstvima.

Njihovi upravni odbori moraju donositi odluke koje istovremeno zadovoljavaju akademske, pravne, finansijske i reputacione kriterijume.

U takvom sistemu, pitanje odnosa sa državom ne može biti prepušteno isključivo političkoj procjeni. Ono zahtijeva ozbiljno upravljanje rizicima, nezavisnu pravnu analizu, dugoročne finansijske projekcije i jasnu komunikaciju sa svim zainteresovanim stranama.

Posebno je značajno da se u avgustu 2026. pojavila i prijava bivše pravnice američkog Ministarstva pravde, koja je tvrdila da su pojedine istrage univerziteta bile politički usmjeravane i sprovođene bez odgovarajuće dokazne osnove. Riječ je o navodima uzbunjivačice, a ne o konačno utvrđenim sudskim činjenicama.

To dodatno naglašava važnost transparentnih procedura i nezavisne sudske kontrole.

Zaključak StandardPrva: autonomija ima i svoju ekonomsku cijenu

Sukob Ivy League univerziteta sa Trumpovom administracijom pokazuje da čak ni institucije sa višestoljetnom tradicijom, međunarodnim ugledom i milijardama dolara imovine nisu potpuno zaštićene od promjena političkog i regulatornog okruženja.

Njihove reakcije nisu jedinstvene. Harvard koristi pravne mehanizme zaštite svojih interesa, Columbia je prihvatila finansijsko poravnanje, dok su Brown i Cornell sporazumima nastojali da zaštite istraživanja i obezbijede kontinuitet rada.

Iz perspektive StandardPrva, najvažnija poslovna pouka nije u tome koji je univerzitet izabrao određeni model, već u činjenici da dugoročna institucionalna stabilnost zahtijeva finansijsku otpornost, pravnu sigurnost i jasno definisane granice upravljanja.

Za poslovne sisteme, finansijske institucije i velike organizacije širom svijeta ovo je podsjetnik da reputacija i kapital predstavljaju važne resurse, ali ne mogu zamijeniti kvalitetno upravljanje rizicima.

Američki univerziteti danas vode raspravu o mnogo čemu: javnom novcu, diskriminaciji, slobodi govora, međunarodnoj konkurentnosti i ulozi države u obrazovanju.

Iza svih tih pitanja nalazi se jedno koje će ostati važno i nakon završetka aktuelnih sudskih postupaka:

Kako institucija može sačuvati nezavisnost odlučivanja, a istovremeno ostati odgovorna prema onima koji je finansiraju?

To je pitanje koje se ne odnosi samo na američke univerzitete. Ono je jednako relevantno za svaku veliku organizaciju koja želi da gradi trajnu vrijednost.

STANDARDPRVA | Analize globalnih ekonomskih, pravnih i institucionalnih kretanja